Poeta z Siemianowic walczy o literacką NIKE

Poetycka podróż Tomasza Pietrzaka do mrocznej dzielnicy na Górnym Śląsku na przełomie lat 80. i 90. XX w. zachwyciła kapitułę najważniejszej nagrody literackiej w Polsce. Ogłoszono właśnie listę 20 książek nominowanych do Nagrody Literackiej Nike. Wśród tytułów znalazły się „Bery z dzielni” autorstwa Tomasza Pietrzaka, wydane przez Wydawnictwo Znak. Pochodzący z Siemianowic Śląskich, a mieszkający obecnie w Katowicach poeta już po raz trzeci nominowany jest do tej nagrody.

„Bery z dzielni” to poruszająca książka poetycka poświęcona dorastaniu dwóch chłopców – Ślązaka i Roma – na przełomie lat 80. i 90. XX wieku. Ich dzieciństwo naznaczone jest biedą, przemocą, alkoholem i rasizmem, a także tytułową „dzielnią”, która jest miejscem szemranym, bezlitosnym i przedwcześnie odbierającym dzieciństwo.

W wierszach, które często przypominają rozproszone, urywkowe obrazy lub kadry, Pietrzak odtwarza świat wpływający na chłopców i kształtujący ich los. Przedstawia dzielnicę typową dla wielu miejsc na Górnym Śląsku – dawną kolonię robotniczą stopniowo niszczoną przez czas, system, ludzi i historię.

Całość osadza w konwencji nawiązującej do tradycji śląskich „berów” i „bojek”, czyli legend, bajek i anegdot. W ten sposób Pietrzak tworzy nowe miejskie mity rodem z „dzielni” – o filmowcach z Hollywood szukających na Śląsku biedy, o kąpieli w cynkowej wannie ze swastyką, o prababce modlącej się do zdjęcia Hitlera czy o nożu mówiącym do Roma.

Nie unika przy tym skomplikowanej historii Śląska, która raz daje o sobie znać przy rodzinnym stole, innym razem podczas zabaw czy porządkowania mieszkania po zmarłej osobie. W tym wszystkim, mimo konwencji odnoszącej się do berów i bojek, poeta zachowuje niemal reporterską wrażliwość. 

W wierszach przygląda się nierównościom społecznym, losom Romów, okresowi transformacji, upadkowi Muru Berlińskiego,  powierzchownej religijności oraz temu, jak miejsce urodzenia kształtuje człowieka. Pojawia się tu również cała galeria postaci: milicjanci, hutnicy, świadkowie Jehowy, folksdojcze, „werbusy”, ikony popkultury lat 80., ale też potwory z legend, które ostatecznie okazują się ludźmi z krwi i kości.

Kanwą do napisania książki stały się własne doświadczenia poety oraz siemianowicka dzielnica „Hugo”. – To książka, która opowiada o miejscu, ale przede wszystkim o tym, jak wpływa ono na dzieci, chłopców; jak ich kształtuje, urabia i stopniowo niszczy, odbierając dzieciństwo i zmuszając do zbyt wczesnego dorastania – mówi Tomasz Pietrzak. 

To wyjątkowo udany czas dla autora. Zaledwie kilka tygodni temu ten sam tom otrzymał nominację do Nagrody Poetyckiej ORFEUSZ im. K.I. Gałczyńskiego

„Bery z dzielni” to szósta książka poetycka w dorobku Tomasza Pietrzaka. Autor wcześniej był już dwukrotnie nominowany do Nagrody Literackiej Nike – w 2013 r. za zbiór „Rekordy”, w 2015 r. za „Umlauty”. 

Nagroda Literacka Nike przyznawana jest od 1997 r. corocznie w październiku za najlepszą książkę poprzedniego roku. Jej celem jest promocja polskiej literatury i humanistyki o wybitnych wartościach literackich. Zwycięzca otrzymuje 100 tys. zł i statuetkę zaprojektowaną przez Gustawa Zemłę. Organizatorem nagrody jest Fundacja Nagrody Literackiej Nike. 

Najbliższe spotkania z autorem zaplanowano na 20 czerwca w Katowicach podczas Małego Festiwalu Wielkiej Literatury oraz 29 czerwca w Krakowie podczas Festiwalu Miłosza. 

Tomasz Pietrzak (rocznik ’82) – Dotychczas autor sześciu książek poetyckich. Najnowsza, Bery z dzielni, ukazała się latem 2025 r.  w Wydawnictwie Znak. Wcześniejsze: Bosiny (2020, WBPiCAK, Poznań), Pospół (2016, Instytut Mikołowski im. Rafała Wojaczka, Mikołów), Umlauty (2014, FORMA, Szczecin), Rekordy (2012, Mamiko, Nowa Ruda), Stany skupienia (2008, KIT Stowarzyszenie Żywych Poetów, Brzeg). Dwukrotnie nominowany do Nagrody Literackiej Nike (2013, 2015) oraz raz do Nagrody Poetyckiej ORFEUSZ im. K.I. Gałczyńskiego (2026). Publikował na łamach m.in. „Odry”, „Przekroju”, „Gazety Wyborczej”, „Twórczości”, „Wizji”, „Dwutygodnika”, „Rity Baum”, „Fabularii”, „Miasteczka Poznań”, „Dekady Literackiej”, „Helikoptera”, „Fa-Artu”, „Toposu”, „Kresów” i in. Wiersze autora pojawiały się także w antologiach, m.in.: „Dezorientacje: antologia polskiej literatury queer” (Krytyka Polityczna, Warszawa), „Przewodnik po zaminowanym terenie, cz. II” (Ośrodek Postaw Twórczych, Wrocław), „Wiersze dla opornych” (Staromiejski Dom Kultury, Warszawa). Od 2018 roku współorganizator i rzecznik Portu Poetyckiego w Chorzowie – największej imprezy poetyckiej na Śląsku. Obecnie mieszka w Katowicach.

O Tomaszu Pietrzaku pisaliśmy również tutaj

Autor:

• Aleksander Rojek | Kopalnia Kultury